آسیب شناسی روشهای انضباطی در کلاس و مدرسه( با تاکید بر دوره راهنمایی تحصیلی) 

 تهیه وتدوین:معظم السادات مظلومی پوردبیردینی عربی قرآن مدرسه شهیدخانی2گرکرود

هماهنگی و ارتباط بیشتر اولیا و مربیان ، موجبات رشد و تربیت مطلوب دانش آموزان را فراهم

ساخته و ضمن شناسایی و معرفی تفاوتهای فردی و استعدادها و موفقیتهای فرزندان ،

آرامش خاطر طرفین را به دنبال خواهد داشت . این وبلاگ به منظور اطلاع رسانی به اولیا و مربیان                          و تشریح مسایل و راهکارهای موثر و جهت تاکید بر اهمیت پیوند والدین و مربیان ، فعالیت می نماید .

سرمایه گذاری برای آینده کشور در گرو تربیت نسلی فعال و کوشا و دارای سلامت جسمی و روحی بوده و جز با همکاری اولیا و مربیان میسر نخواهد شد.

هر مادر و پدر باتجربه ای می داند که چرا برخی اوقات فرزندان آنها با کراهت  و اجبار از خواب بلند شده و با میلی و بهانه گیری برای رفتن به مدرسه حاضر می شوند ، این بی میلی و مقاومت در دوره ابتدایی بیشتر ازدوره های دیگر است و به تدریج در دوره راهنمایی بیان اعتراضات  برای رفتن به مدرسه کمتر شده و در دبیرستان به نحو دیگری خود را نشان خواهد داد . چه آرزوهایی که ممکن است توسط فرزندان  برای تعطیلی مدارس ، عنوان شود ! مانند آمدن برف زیاد ، سرمای بسیار شدید ، نیامدن فلان معلم و غیره این  آرزوها را باید در مواقعی به عنوان هشدار در نظر گرفت ...

 هر مادر و پدر باتجربه ای می داند که چرا برخی اوقات فرزندان آنها با کراهت  و اجبار از خواب بلند شده و با میلی و بهانه گیری برای رفتن به مدرسه حاضر می شوند ، این بی میلی و مقاومت در دوره ابتدایی بیشتر ازدوره های دیگر است و به تدریج در دوره راهنمایی بیان اعتراضات  برای رفتن به مدرسه کمتر شده و در دبیرستان به نحو دیگری خود را نشان خواهد داد . چه آرزوهایی که ممکن است توسط فرزندان  برای تعطیلی مدارس ، عنوان شود ! مانند آمدن برف زیاد ، سرمای بسیار شدید ، نیامدن فلان معلم و غیره این  آرزوها را باید در مواقعی به عنوان هشدار در نظر گرفت  و یکی از دلایل مهم آن اعمال شیوه های انضباط خشک و خشن به سبک  چندین دهه قبل ، می باشد . خیلی از بدخلقی ها هم نتیجه تعمیم  اعمال شیوه های انضباطی  مانند  ایستادن در گوشه حیاط به دلیل دیر رسیدن چند دقیقه ای به محیط مدرسه به خود ، انجام می شود ...

نظم و انضباط تعاریف متعددی دارد. عده ای کنترل رفتار فرا گیرند گان و تسلط بر عوامل رفتاری آنان را انضباط می نامند . برخی دیگر معتقدند نظم و انضباط شامل هر نوع سازماندهی در محیط مدرسه و کلاس است ،  به نحوی که سبب افزایش یاد گیری شود . صفوی ( 1383 ) می گوید« انضباط عبارت است از اعمال قواعد و مقرراتی که یاد گیری از تسهیل می کند و اخلال در کلاس را به حداقل کاهش می دهد (ص 266 ) . لو فرانسوا (1991 ) معتقد است " انضباط" به آن دسته از اعمال معلم اطلاق می شود که مانع سر زدن  رفتارهایی از دانش آموز است که فعالیت کلاسی را مختل یا تهدید به اخلال می کنند(نقل از زمانی ، 1378) با وجود این ،  بی نظمی یا بی انضباطی را می‌توان این گونه تعریف کرد :  انجام دادن هر عمل یا رفتاری به وسیله ی دانش آموز که سازماندهی مدرسه و فعالیت های کلاس را مختل یا تهدید به اخلال می کند. بروز رفتارهایی از دانش آموزان که انضباط کلاس را مختل می کنند  ، تنها به معلم و کلاس درس مربوط نیستند، بلکه علل دیگری نظیر عوامل آموزشگاهی‌ ،  خانوادگی ، اجتماعی و... وجود دارند که به طور مستقیم یا غیر مستقیم زمینه را برای بروز رفتار های مخرب دانش آموزان فراهم می‌کنند . بنابراین ،  برای برقراری انضباط در کلاس درس و اداره ی آن  ، معلمان باید قبل از برقراری  نظم و انضباط اقدامات لازم را برای پیشگیری از رفتار های نامناسب دانش آموزان را به کار گیرند ؛ زیرا پیشگیری مهم تر از در مان است  . کانین ( 1970 ) در تحقیق خود که به مقایسه ی رفتار معلمان در کلاس های دارای رفتارهایی نا مطلوب وكلاس‌های عادی پرداخته است او می‌گوید : تفاوت این كلاس‌ها به نحوه‌ی پاسخ گویی معلمان به رفتار نامطلوب  دانش آموزان مربوط نیست ،  بلکه از اقدامات پیشگیرانه ی آن ها نا شی می‌شود (نقل از کدیور 1382 ص 431 ) به هر حال بی نظمی های  دانش آموزان در کلاس علل متعدد دارد :

       گاهی علل بی نظمی در کلاس ناشی از خود دانش‌آموز است . برخی از این علت ها عبارت است از :

1 ) ناراحتی های جسمی ، روحی و روانی ؛

 2 ) نداشتن علاقه و انگیزه  ؛

 3 ) سر در گم بودن و بی اعتنایی به انتظارات معلم و قوانین و مقررات مدرسه و کلاس درس ؛

 4 ) نداشتن برنا مه ی مشخص مطالعه ؛

 5 ) کم خوابی و خستگی مفرط ؛

 6 ) انجام دادن تکالیف خود ؛

 7 ) تغذیه ی نا مناسب ؛

 8 ) نا امیدی احتمالی به آینده  ؛

 9 ) استقلال طلبی و مقابله با اقتدار معلم .

ودلایل دیگر ... از بین بردن یا کاهش عوامل بی نظمی ، در درجه ی اول مستلزم همکاری و هماهنگی میان خانه و مدرسه است ، و روشن است که معلمان و اولیای مدرسه به تنهایی و بدون همکاری والدین کاری از پیش نخواهند برد . بنا براین ، در نظام آموزش و پرورش برای برقراری ار تباط میان خانه و مدرسه نهاد مستقلی به نام انجمن اولیا و مربیان به وجود آمده است . برای مطالعه بیشتر در مورد  علل بی انضباطی دانش آموزان در مدرسه  و نحوه مدیریت کلاس و اعمال انضباط ، لطفا" این مقاله را ، مطالعه فرمایید : www.zibaweb.com/Kelas10.htm

 برخی روشهای انضباطی خشک که ممکن است برای دانش آموزان آثار سوئی داشته باشد فهرست وار ذکر می شود با ذکر این نکته که در زمان حال ، بسیار ی از آنها در مدارس اجرا نمی شود و وضع بهتری حکمفرماست :

1-   اعمال مقررات سخت برای هر نوع دویدن در محیط حیاط مدرسه ،خنده و شادی و سرو صدا و به دنیال آن منتظر مانده در گوشه حیاط یا درب سالن دفتر برای اعمال بازخواست یا تنبیه

2-   استفاده از برخی دانش آموزان  تند برخورد و احتمالا" زور گو به عنوان  کمک ناظم های مدرسه و اینکه به نظر و رای خود اسامی دانش آموزان  (خاطی) را نوشته و ترس از دفتر و کارکنان مدرسه را بر پیش و روی دانش آموزان قرار می دهند (حتی ممکن است دفتر هم ترتیب اثری به آنها ندهد ولی باز هم ترس از بازخواست وجود خواهد داشت )

3-   گذاشتن نمرات منفی در دفتر نمره  در کلاس های درس برای برخی بی توجهی ها به درس ( این نمرات نباید به عنوان نمره درسی د نظر گرفته شود و یا دانش آموزان نباید تصور کنند  این نمره برای درس منظور می شود! بلکه مربوط به امور انضباطی  است و جداگانه بررسی گردد)

4-   از آسیب های انضباطی مهم در محیط مدارس  ابتدایی و راهنمایی (مخصوصا" دختران) ، داشتن جذبه بیش از حد مدیر یا کادر دفتر است ، اینکه دانش آموزان از دیدن آنها ترسیده و سعی در پنهان کردن رفتار های خود داشته باشند و آنهم به دلیل ترس نه به جهت رعایت مقررات مدرسه . تجربه نشان داده است مدیر و معاونانی که در مدارس دخترانه از شیوه های محبت و مهر و عطوفت استفاده می کنند ، درگیریهای کمتری با دانش آموزان دارند تا آنهایی که خشن و بسیار مقرراتی برخورد می نمایند.

5-   هر چقدر اعمال مقررات خشک در مدرسه و کلاس درس بیشتر شود ، به همان نسبت ترس دانش آموزان بیشتر شده و از  ابراز وجود و مطرح کردن خود بیم خواهند داشت و در نهایت به افرادی محتاط ، ترسو و محافظه کار تبدیل خواهند شد و یا برعکس در مواقع عدم حضور مسئولین مدرسه ممکن است پرخاشگری خود را نشان دهند !و به دیگران اذیت و آزار برسانند .

6-   وادار کردن دانش آموزان به عدم تحرک کافی در سالن و حیاط ، سرو صدا نکردن ، شادی و هیاهو نداشتن ، نخندیدن ،مطالعه اجباری زنگ تفریح در حیاط، صمیمی نبودن با کارکنان مدرسه ( به نام عدم ایجاد مزاحمت  کارکنان) ، تنبیه و محرومیت از برخی از امتیازات مدرسه به خاطر داشتن نمرات زیر 18 ، موجب می شود نشاط و شادابی  کل مدرسه کمتر شود .و علاقه خود را به حضور دلخواه در مدرسه از دست دهند .

7-   تنبیه های دسته جمعی در قالب محرومیت کل دانش آموزان مدرسه  به دلیل شلوغی ( که باید دلیل شلوغی و تعریف آن را مشخص کرد) عده ای از دانش آموزان ، باعث اعتراض و دلخوری محصلان می گردد و آن را نوعی تبعیض و اجبار خواهند دانست ، به عنوان مثال اگر قرار است امروز  دانش آموزان یک کلاس به آزمایشگاه رفته و یک کار عملی را انجام دهند ، به دلیل سروصدای چند نفر در کلاس  ، آنها را محروم نماییم ، این کار دلیل موجه نیست و موجب بدبینی دانش آموزان خواهد شد .

8-   ایستادن درب دفتر و انتظار برای تنبیه ، امروزه منسوخ شده  چرا که  قباحت  انجام برخی اعمال ساده ، به تدریح در بین همه دانش آموزان کم شده و معروف شدن به عنوان مجرم  را امری عادی تلقی خواهند کرد . بنابراین  توصیه می شود ؛ انتظار برای تنبیه در گوشه حیاط ، درب کلاس ، درب دفتر  و یا گوشه سالن  به حداقل رسانده شود و یا بلافاصله  عمل  تنبیهی (محرومیت یا تذکر) اعمال گردد ، نه با هدف تادیب دیگر دانش آموزان  به این شیوه ناپسند ادامه دهیم ! ایضا " ایستادن دانش آموزدر گوشه کلاس و روی سر گرفتن سطل آشغال یا کیف و کتاب و تمسخر دانش آموزان دیگر !

 

9-   در برخی مدارس  آنقدر حساسیت  مسئولین زیاد است که برای دانش آموزان حالت  خستگی و ترس و دلزدگی بوجود آمده است ولی در برخی مدارس اینها امری  طبیعی و پیش پا افتاده است و کسی برای آنها مجازات در نظر نمی گیرد . مثال : اگر در صف مراسم آغازین یکی بی اختیار  بعد از تذکرات شدید اللحن (در قالب سخنرانی!) نیم ساعته مدیر یا معاون در هوای سرد  حیاط ، خمیازه بکشد  ، بلافاصله اسم وی از میکروفون اعلام و باید از صف به گوشه حیاط برود ! شما تصور کنید که  این عمل لازم بود یا نه می شد به سادگی از کنار آن گذشت ! به قضیه ماشین کردن موی سر پسران درمدارس ابتدایی و راهنمایی  چند دهه پیش هم فکر کنید و اینکه امروزه خبری از آن نیست و مشکل حادی پیش نیامده است  اما  قبلا از وظایف  و دغدغه های بسیار مهم و حیاطی مدرسه محسوب می شد و اعصاب  هر دو طرف را کلی به هم می ریخت !

10-   متاسفانه  بر خی کادر مدارس ، دانش آموز خوب یا بد را فقط با نمره تعریف می کنند ! و این در حالی است که به شکر خدا نمره 20 آرام آرام  ناپدید خواهد  شد ، نمره 20 یکی از دلایل اعمال  شیوه های انضباطی  خشک و خشن در مدارس است ! اگر کسی از نمره  11  با  نمره   15  ارتقاء یابد ، انگار  کار مثبتی انجام نداده و باید  20 و 19 بگیرد ! تنبیه برای نمره  از موارد بسیار مشکل ساز و استرس زا در مدارس است ، اگر یک دانش آموز مودب و مهربان در مدرسه نمرات  فلان را داشته باشد از نظر  برخی کارکنان ، وی  بی انضباط ، بی خاصیت و مخل نظم مدرسه  بوده و مستحق انواع تنبیهات دیگر هم  شناخته خواهد شد ، که نباید اینگونه باشد !

11-   برای دانش آموزان اینطور جا افتاده که  پسر خوب یا دختر خوب بودن در مدرسه ، یعنی  کاملا " ساکت ، بی تحرک ، کسی که نباید سئوال اضافی بکند ، نباید به کادر مدرسه سلام و احوالپرسی کند ، نباید بدود و بخندد ، و خلاصه  به نوعی  دربرخی  مدارس کار شده که  انضباط یعنی اینها در حالیکه  تعریف انضباط چیز دیگری است ، انضباط  بخشی از جریان جامعه پذیری را کامل می کند ، و  به عنوان مساعد آموزش همگی دانش آموزان خواهد بود  نه وسیله  اعمال سلیقه های فردی یا تنبیه صرف ! برعکس  هر چقدر  مطرح کردن و نشاط و شادی در مدارس بیشتر شود ، نفع آن را تمام خانواده ها و مسئولین مدرسه و جامعه  خواهند  برد و با ید  این نگرش در بین  کادر مدرسه کاملا " ، نهادینه شود .

12-  شیوه و شکل ظاهری تنبیه  نسبت به قبل تفاوتهایی کرده ولی بر خی  صورتهای آن هنوز مانده و برای دانش آموزان  زجر دهنده است ! 4 یا 5  دهه پیش  در مدارس  از وسایل تنبیهی استفاده می شد و برخی از وسایل مانند :  ترکه ، چوب ، شلنگ ، کابل و غیره  باید توسط دانش آموزان کلاس تهیه می شد !  امروزه تقریبا از آنها خبری نیست  و لی  برخی کارهای غیر کارشناسی  کارکنان برخی مدارس  ، عجیب و غریب است !  با   ورود  مادر به دفتر  مدرسه ، بلافاصله فرزند راهنمایی یا ابتدایی وی را به دفتر صدا زده و در حضور مدیر ، معاون ، دفتر دار ، مربی پرورشی و مادر و خود دانش آموز  این جمله اگر تکرار شود  ، مصیبت است !   " نه ! اصلا" راضی نیستیم ، ما توقع داشتیم از اینها بهتر می بود ، باید برای خود فکری بکند ( به درب می گویند که دیوار بشنود) ، آیا شما در منزل از وی راضی هستید ؟ و مادر با حالت شک و دو دلی و برای راضی کردن دل مدیر ، می گوید : نه هر  چه شما بگویید !   "بعد مدیر یا معاون استناد به دفتر نمره می کند و می گوید : یک نمره  14 دارد و این برای  دختر شما خیلی بعید است ! ( و تعداد  نمرات بهتر را نمی گویند بلکه حداکثر کارایی خود را در قالب تذکر و توصیه نشان دهند !) اما مادر با نگاه به دفتر نمره می بیند اکثر نمرات بالای 18 است و فقط یک نمره 14 دارد ! و برای خودش دلش می سوزد که ای کاش آن نمرات بهتر را هم  به فرزندش می گفتند تا پیش من خجالت نکشد ! ... به نظر کارشناسان تعلیم و تربیت  ضرر و خطر این نوع  تذکرات منفی  بسیار بیشتر از  زدن  چند ضربه با چوب در دست  فرزند است !  به جای آن بهتر بود  ابتدا تمام نکات مثبت  رفتار و عملکرد فرزند را می گفتند .

 

13-  با ورود شما به عنوان پدر یا مادر به مدرسه  بلافاصله  شکوائیه مسئولین دفتر  از فرزند شما شروع می شود و آن هم با استناد به حرف معلم کلاس فلان .  فرزند در کنار شما ایستاده و گردنش را مقداری کج کرده  و ادب خود را می خواهد نشان بدهد  در این حال در حضور کادر دفتر به شما می گویند :  معلم فلان درس  از وی مقداری گلایه داشت و می گفت زیاد سئوال می پرسد ! جنب و جوشش در کلاس زیاد است ، هنگام تدریس نباید از معلم سئوال کرد ! ( شیوه انضباط کلاسی !)... یا گلایه بعدی این است که معاون به تایید صحبت مدیر می گوید : راستش  یه مقداری در زنگ تفریح در حیاط می دود و شیطنت می کند و با صدای بلند می خندد و اخیرا با یکی دو تا از دوستانش  در زنگ تفریح هم شوخی می کند ، اگر این بار تکرار کند مجبورم در دفتر انضباطی مدرسه بنویسم ، این دفعه را به خاطر شما  می بخشم !  ... دراین حال برای فرزند شما سئوال پیش می آید که آیا سئوال کردن در کلاس و دویدن و شادی در زنگ تفریح  ، اینقدر مهم است که نه تنها  قبلا به من تذکر نداده اند  بلکه من را پیش والدینم هم  روسیاه کردند ؟

 

14-  مثال ها بسیار زیاد است و به همین بسنده می شود بهتر است به جای کنترل محسوس دانش آموزان به نام انضباط  و سخت گیری و خشونت ،  انگیزه درونی  انجام یا عدم انجام  رفتار را در دانش آموزان  بوجود آورند . این کار مستلزم راهکارهایی است که از تکرار همه آنها خود داری می شود . ولی برگزاری دوره های یک روزه  با کمک گرفتن از روانشناسان ، مشاوران ، جامعه شناسان در قالب همایش برای معاونان  و مدیران مدارس  در باب  نحوه  مدیریت  زنگ تفریح و مدیریت کلاس  به جای  مقررات خشن ، توسط معاونت آموزشی اداره ، بسیار سودمند است . و با ارائه کارشناسی  اصول تغییر رفتار ، از مدارس ، یک  محل و موجودات ترسناک  نسازیم  بلکه آن را به محیطی شاداب و دوست داشتنی تبدیل کرده تا هر روز فرزندانمان با رغبت و  میل بدانجا رفته  و لذت ببرند .

 

15-  کلام آخر ، به نظر من یکی از دلایلی که ممکن است   پدر و مادران  فردا را به افرادی ترسو ، محتاط ، ریسک ناپذیر ، منفعل، بدون خلاقیت و ابتکار ، بار آورد و نسل های بعد را با مشکل مواجه سازد ، همین  اعمال مقررات  سخت و سرکوبگرانه  به نام انضباط در مدارس  است که  ممکن است با عدم آگاهی برخی خانواده ها  و همسویی در این جهت ، مشکلات  چندین برابر شود . بنابر این باید هر چه سریعتر این نگرش به انضباط تغییر  ریشه ای یابد ، و مدرسه باید خانه دوم  واقعی فرزند در نظر گرفته شود  چرا که  معمولا " در شرایط امروزی  کمتر فرزندی در  خانه اول خود مورد خشم و سرزنش و خشونت قرار می گیرد . به شکر خدا در مدرسه ای که امسال در خدمت انجمن اولیا و مربیان هستیم ، این مشکلات  فوق ، وجود ندارد چرا که کارکنان مدرسه  و کادر مدیریت و انجمن اولیا از افراد با تجربه و تحصیلکرده بوده  و به خوبی ضرر اعمال انضباط خشک را می دانند ...